Çocuk Evlilikleri
Aslında aklımın ucundan bile geçmeyen bir konuydu. Hasbelkader Ekşisözlük'te Hürriyet'in haberine rastlayınca biraz araştırmadan edemedim. Başta, haber Hürriyet'in olduğu için ve Hürriyet'i referans alamayacağımı bildiğim için haberin köklerini aramaya başladım. CNN'de bizzat olayın muhataplarıyla yapılmış bir görüşme, bir yazı ve video'ya rastladım. CNN'in 16 Temmuz 2008 tarihli haberini çevirdim. Video'yu izlemek için tıklayın. Metin ise aşağı yukarı şöyle:
Nujood Ali 10 yaşında, ama evlenmiş ve boşanmış bir kız artık. Kendisinden üç kat daha büyük ve üstelik onu sürekli döven ve tecavüz eden bir adamla anlaşmalı bir evlilik yaptı.
"Evlendiğimde korkuyordum. Evimizden ayrılmak istemiyordum. Kardeşlerimle, annemle ve babamla kalmak istiyordum" dedi, ailesinin izniyle CNN'e konuşan Nujood. "Onunla yatmak istemiyordum, ama beni zorladı, bana vurdu ve hakaretler etti."
Kardeşleriyle misket oynarken Nujood, çekingen gülümsemesi ve neşeli doğası ile tam bir masumiyet tablosu çiziyor. Ancak yaşadıkları, kızgınlık ve utancı hatırlatıyor ona. İşkenceden söz ettiğimizde ise usulca başını sallıyor.
Nujood'un ailesi onu, Şubat ayında, kendisinin yaşlı ve çirkin diye tarif ettiği, 30'larında bir adamla evlendirmiş. Bunu yaparken, kızlarını kocasının ailesinin korumasına aldıklarını düşünmüşler; ama Nujood adamın onu sıksık döverek itaate zorladığını söylüyor. Bu olaylardan sonra, Nujood ailesinin merhametine sığınmış.
"Duyduğumda içim yandı; Nujood ile yatmaması gerekiyordu," diyor kimliğinin açıklanmamasını isteyen annesi. Ancak, daha önce "ona yardım edemeyeceğini, onun artık kocasına ait olduğunu" da söylemiş.
Nujood'un babası, Ali Mohammed Ahdal, kızına olanlardan dolayı öfkeli olduğunu söylüyor. "O adam bir suçlu. Ona iğrenç şeyler yaptı. Bana verdiği sözü tutmadı. 20 yaşından önce ona yaklaşmaması gerekiyordu."
Kendisine ulaştığımızda, eski kocası yorum yapmak istemedi.
Yemen'deki pek çokları gibi, Nujood'un ailesi de, kızlarını evlendirmeye karar verdiklerinde, sosyal bir pazarlığa tutuşmuşlar. Küresel yoksulluk ve adaletsizlikle mücadele eden, kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan Oxfam International'a göre, Yemenli kızların yarısından çoğu 18 yaşından önce evlenmiş oluyor ve çoğu zaman kızlar daha yaşlı erkeklerle, hatta zaten en az bir eşi daha olanlarla, evlenmeye zorlanıyor. Yerel adetlere ve anlayışa göre, böylelikle kızlar, artık ailelerine maddi ve manevi bir yük olmaktan çıkıyor.
"Her zaman bir korku vardır. Sanki kızlar bir şeyler yapacak ve ailenin namusunu lekeyecek: Mesela bir adamla kaçacak veya bir gençle ilişki yaşayacak gibi. Bu yüzden aileler hep bir endişe içinde," diyor Oxfam'den Suha Bashren.
Bashren, Yemen'de kız çocuklarını evlendirilmesinin bir ulusal kriz olduğunu ifade ediyor. Bashren, genç kızları erken yaşlarda evlilikten, istismardan ve dünyanın en yüksek anne ölüm oranlarından birinin kurbanı olmaktan korumak için çalışanlardan biri.
"Halkın çoğu, bunun yanlış bir şey olduğunu veya kızların başına gelenin bir istismar olduğunu düşünmüyor," diyor Bashren.
Yemen için, Nujood'un hikayesinin yeni veya sıradışı bir tarafı yok; çünkü nesillerdir bu iş böyle gidiyor. Ülkede kanuni evlenme yaşı on yıl öncesine kadar, yani yasa daha erken yaşta da evlenmeye izin verecek hale gelene dek, 15'ti. Ama bu küçük kızın durumunda alışılmamış olan şey onun çok güçlü bir biçimde karşı çıkışı ve bunu kamuya, gözler önüne de taşıyabilmesi.
Nujood, kocasından kaçmaya karar verişini, ailesini ziyaret etmek üzere çıkıp, şehir merkezine, adliyeye gidişini ve bir hakimle görüşmek isteyişini anlatıyor:
"Hakim bana ne istediğimi sordu ve ben de 'Boşanmak istiyorum.' dedim. 'Evli misin sen?' dedi, ben de 'Evet.' dedim."
Sonraki birkaç gün içinde (Nisan) açığa çıkan olaylar, Arap yarımadasının güney ucundaki ülkede ilgi topladı. Nujood boşanabilecekti, ancak İslami şeriat hükümlerine uygun olarak, kocanın zararının telafi edilmesi gerekiyordu ve soruşturma da açılmayacaktı. Nujood'un 200$'dan fazla bir miktar ödemesi gerekiyordu. Onu temsil eden insan hakları avukatı bu parayı bağışladı.
Yine de, bu azimli ruh için, oldukça güzel bir zafer olmuştu.
"Böyle davrandım, çünkü insanlar bu olayları duyacaklar ve kızlarını benim kadar küçük yaşlarda evlenmek istemeyecekler," diyor Nujood gülümseyerek.
Artık ailesinin evine döndü. Dışarı oyun oynamak için çıkmayacağını söylüyor, çünkü bütün bu ilgi onu rahatsız ediyormuş. Bazıları da hala bu küçük kızı konuştuğu için ayıplıyormuş ve asla geleneklere karşı gelmemesi gerektiğini söylüyormuş.
İnsan hakları avukatları, Yemenli çocuklar için bu uygulamaların değişmesi için bir nesilden daha uzun bir zaman geçmesi gerektiğini söylüyorlar.
Bashren şöyle ifade ediyor her şeyi: "Bu kızlar kimsenin hakkında konuşmadığı bir sefalet, ıstırap içinde yaşıyorlar."
Hürriyet'in 1 Ağustos 2008 tarihli haberi de burada.
Şimdi geldik işin alengirli kısmına. Bu olayı nasıl yorumlamalı. Biraz bilgi, istatistik filan aradım. ICRW, yani International Center for Research on Women, yani Uluslararası Kadın Araştırmaları Merkezi'nin sitesinde epey doküman mevcut. ŞuradanPDF bazı alıntılar yapıyorum. Bu kısa alıntıları bile okuduktan sonra, fazladan yoruma ihtiyaç kalmayacak:
Kızlar, yalnızca yasal olarak çocuk yaşta evlenmekle kalmıyorlar, bu genç kadınların önemli bir kısmı ergenlik dönemlerinde doğum yapıyorlar. (Çin hariç) Gelişmekte olan ülkelerde, her 7 kızdan 1'i 15 yaşından önce ve kızların %38'i ise 18 yaşından evleniyor.
Birdenbire evliliğe geçiş, kızların okul, iş, daha geç evlilik ve geç ve daha az çocuk gibi arzularını yok ediyor.
Genç kızlar, Uluslararsı İnsan Hakları Beyannamesi tarafından tanınan, evliliğe ilişkin "özgür ve tam" rıza hakkını kullanamıyorlar. Çünkü, evlen(dir)me kararı genellikle ev halkı tarafından alınıyor. Evlendikten sonra ise, neredeyse her zaman çok yoğun ev içi işlerle ilgilenmek durumunda kalıyorlar, sıklıkla -rızası olmadan kocasıyla seks yapmak dahil- cinsel istismara maruz kalıyorlar. Doğurganlıklarını ispat etmeleri yolunda baskı görüyorlar ve kızların büyük bir bölümü hastalık ve ölüm riskiyle karşı karşıya.
Çocuk evliliği, yani 18 yaşından önce evlenme, özellikle Güney Asya'da, Sahraaltı Afrikasında, yine Latin Amerika ve Karayiplerde yaygın. Ayrıca, Ortadoğu'nun bazı bölgelerinde, mesela 20-24 yaşındaki kadınların yaklaşık yarısının 18'inden önce evlenmiş olduğu Yemen'de, yaygın olarak görülüyor.
Çocuk evliliğinin yaygınlığı bölgelere ve ülkelere göre gözle görülür biçimde değişiyor. Afrika'da mesela, Nijer (%77), Çad (%71) ve Mali (%65) gibi yüksek erken evlilik oranlarına sahip ülkelerin yanında, Togo (%31) ve Güney Afrika (%8) gibi oldukça düşük oranlara sahip ülkeler de mevcut. Benzer şekilde, bu oran Bangladeş'te çok yüksek (%65), Hindistan'da ortalama (%48) ve Sri Lanka'da çok düşük (%14). Etyopya'da, çocuk evliliklerinin oranı, kuzey bölgelerde (%75) ulusal oranı (%49) aşıyor. Yine Hindistan'da genel oran yaklaşık %50 olmasına rağmen, 5 eyalette bu yaygınlık oranı epey yükseklere çıkıyor. Mesela Madhya Pradesh'te %73.
Genel ifadelerle, kırsal bölgelerde yaşayan kadınların, yoksul ailelerden gelenlerin ve daha az eğitimlilerin erken evlenme olasılıkları daha yüksek. Çocuk evliliği, yoksulluğun, okuma yazma oranı düşüklüğünün ve kırsal yerleşimlerin karakterize ettiği toplumlar ve gruplar arasında yoğunlaşmış durumda. Süregiden çocuk evliliklerinde fakirlik, çok yüzlü, çocuk evliliklerini teşvik edici ve birçok şekilde işleri daha kötüleştirici bir rol üstleniyor. Bazı durumlarda, özellikle de kadının statüsünündüşük olduğu durumlarda, çocuk evliliği, hanenin yoksulluğu azaltmak ve kızların aileye getirdiği maddi yükü hafifletmek için etkili bir yönetem olarak görülüyor. Çocuk evliliği, düzeyi ülkeden ülkeye epey değişebilse de, dünya nüfusunun en yoksul %20'lik kesiminde yoğun olarak görülüyor.
Kaynakların ve fırsatların kıt olduğu pekçok gelişmekte olan ülkede, çocuk yaşta kızları evlendirmek kolay bir çözüm olarak ortaya çıkıyor. Gelinin ailesine çeyiz olarak yapılan ödemeler, aileleri kızlarını erken yaşlarda evlendirerek ek gelir elde etmeye teşvik ediyor. Bu gelirin yanısıra, evlenmemiş kızların aileye gıda, giyecek gibi masraflarından da kurtulmuş oluyorlar.
Dünyanın her bölgesinde, daha yüksek okullaşma / eğitim görme daha düşük evlenme oranı anlamına geliyor. Ortaokula giden kızlar, çok az okumuş ya da hiç okula gitmemiş kızlara oranla 6 kat daha düşük ihtimalle evleniyorlar.
Erken evlilikleri çoğu zaman gebelik izliyor. Hamileliğin yol açtığı tıbbi komplikasyonlar 15-19 yaşlarındaki kızlar arasında başta gelen ölüm nedeni. 20 yaşın üzerindekilerle karşılaştırırsak, 10-14 yaşlarındaki kızların doğum nedeniyle ölme riski 5 kat fazla; 15-19 yaşlarındaki kızlarda ise bu oran 2 kat.
18 Yaşından Küçük Evlilik Yüzdeleri
1. Niger (1998) 76.6
2. Chad (2004) 71.5
3. Bangladesh (2004) 68.7
4. Mali (2001) 65.4
5. Guinea (1999) 64.5
6. CAR (1994/95) 57.0
7. Nepal (2001) 56.1
8. Mozambique (2003) 55.9
9. Uganda (2000/01) 54.1
10. Burkina Faso (2003) 51.9
11. India (1998/99) 50.0
12. Ethiopia (2000) 49.1
13. Liberia (1986) 48.4
14. Yemen (1997) 48.4
15. Cameroon (2004) 47.2
16. Eritrea (2002) 47.0
17. Malawi (2000) 46.9
18. Nigeria (2003) 43.3
19. Nicaragua (2001) 43.3
20. Zambia (2001/02) 42.1
21. Dominican Republic (2002) 41.2
22. Tanzania (1999) 39.3
23. Madagascar (2003/04) 38.8
24. El Salvador (1985) 37.7
25. Mauritania (2000/01) 37.2
26. Benin (2001) 36.7
27. Senegal (1997) 36.1
28. Trinidad & Tobago (1987) 34.4
29. Guatemala (1998/99) 34.3
30. Gabon (2000) 33.6
31. Cote d’Ivoire (1998/99) 33.2
32. Pakistan (1990/91) 31.6
33. Togo (1998) 30.5
34. Comoros (1996) 29.7
35. Zimbabwe (1999) 28.7
36. Ghana (2003) 27.9
37. Mexico (1987) 27.6
38. Sudan (1990) 26.9
39. Ecuador (1987) 26.0
40. Bolivia (2003) 25.8
41. Cambodia (2000) 24.8
42. Kenya (2003) 24.6
43. Indonesia (2002/03) 24.2
44. Paraguay (1990) 24.2
45. Haiti (2000) 24.1
46. Brazil (1996) 23.7
47. Turkey (1998) 23.0
48. Kyrgyz Republic (1997) 21.2
49. Thailand (1987) 20.5
50. Rwanda (2000) 19.5
51. Egypt (2000) 19.5
52. Armenia (2000) 19.1
53. Columbia (2005) 19.0
54. Ondo State (1986) 18.8
55. Peru (2000) 18.7
56. Burundi (1987) 17.3
57. Morocco (2003/04) 15.9
58. Uzbekistan (1996) 15.3
59. Kazakhstan (1999) 14.4
60. Philippines (2003) 14.0
61. Sri Lanka (1987) 13.7
62. Vietnam (2002) 11.1
63. Jordan (2002) 11.1
64. Botswana (1988) 10.0
65. Namibia (2000) 9.8
66. Tunisia (1988) 9.7
67. Turkmenistan (2000) 9.1
68. South Africa (1998) 7.9
Linkler